Σε όλες τις δραστηριότητες και τα πεδία των αναζητήσεων υπάρχουν κάποια ιδιαίτερα σημεία αναφοράς, ανθρώπινα δημιουργήματα που αποτελούν ιδιαίτερα μεγέθη μέσα στο σύνολό τους. Στην ποδοσφαιρική βιβλιογραφία αυτό το μέγεθος είναι το κλασικό πλέον έργο του Jonathan Wilson, με τίτλο “Inverting the Pyramid”, όπου παρουσιάζεται η τακτική εξέλιξη του παιχνιδιού από τα πρώτα χαοτικά του βήματα μέχρι τις μέρες μας. Πρόκειται επί της ουσίας για τη “Βίβλο” του ποδοσφαίρου, όσο αφορά τη φυσιογνωμία του παιχνιδιού, η οποία με τη σειρά της ορίζεται από την εξέλιξη της τακτικής.
Στις ποδοσφαιρικές ιστορίες που συνήθως μνημονεύονται κυριαρχούν οι μορφές των πρωταγωνιστών του, των ποδοσφαιριστών και ίσως σε δεύτερο ρόλο κάποιων τεχνικών-προπονητών και εν συνεχεία ίσως και κάποιων παραγόντων. Αυτό προφανώς δεν είναι τυχαίο, καθώς οι ποδοσφαιριστές βρίσκονται στο παλκοσένικο κάθε ποδοσφαιρικής παράστασης, αυτοί δημιουργούν τη συλλογική εμπειρία που επεκτείνεται και στην εξέδρα και σε πάρα πολλές περιπτώσεις η πορεία της δικής τους ζωής είναι αυτή που δημιουργεί χειροπιαστούς μύθους με τους οποίους μπορεί να συνδεθεί το ευρύ κοινό σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Όμως, όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, συνήθως δεν είναι οι ποδοσφαιριστές – τουλάχιστον μεμονωμένα – αυτοί που εξελίσσουν τη φυσιογνωμία του παιχνιδιού. Οι μεγάλοι αστέρες, γητευτές της στρογγυλής θεάς, είναι εκείνοι που μπορούν μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο εξέλιξης να ξεχωρίσουν χάρη στο αστείρευτο ταλέντο τους και τη δόση της προσωπικής μαγείας που τους επιτρέπει να ξεχωρίσουν πέρα από τα συνηθισμένα και αναμενόμενα επίπεδα.
Το πολιτιστικό ποδοσφαιρικό εποικοδόμημα όμως είναι αποτέλεσμα μιας συλλογικής εμπειρίας της ανθρωπότητας, που πέρασε μέσα από αλλαγές κοινωνικοοικονομικών σχηματισμών, αναδιαμόρφωση του τρόπου ζωής σε παγκόσμιο επίπεδο, αλματώδους αλλαγής στον τρόπο που συμβαίνει η ανθρώπινη επικοινωνία και φυσικά τρομαχτικής εξέλιξης των επιστημών και της μηχανικής. Αυτές οι εξελίξεις έχουν διαμορφώσει το σπορ σε επίπεδο τακτικής, που στο τέλος είναι ορίζει και τη μορφή του παιχνιδιού που βλέπουμε είτε στα γήπεδα είτε στους τηλεοπτικούς μας δέκτες.
Η γνώση της σημερινής φύσης του παιχνιδιού απαιτεί την ανάγνωση της εξέλιξης αυτής της μορφής, σε σύνδεση με το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο της κάθε εποχής, των οικονομικών και πολιτικών εξελίξεων σε εθνικό ή παγκόσμιο επίπεδο, το επίπεδο της ιδεολογικής αντιπαράθεσης ανάμεσα σε διαφορετικές σχολές, που κυριαρχούσαν κατά καιρούς σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη. Ο τρόπος που παίζεται το ποδόσφαιρο δεν είναι το αποτέλεσμα μιας ουδέτερης εξελικτικής πορείας, αλλά ένα συλλογικό δημιούργημα που φέρει πάνω του όλα τα σημάδια της κοινής μας ιστορίας.
Αυτό το νόημα πιάνει εκπληκτικά μέσα στο opus magnum της εξέλιξης της ποδοσφαιρικής τακτικής ο Jonathan Wilson. Παρουσιάζοντας τα μεγάλα βήματα που επηρέασαν την εξέλιξη του παιχνιδιού παρουσιάζει στον αναγνώστη όλο το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτά μπόρεσαν να συμβούν. Όπως γράφει ο ίδιος στις πρώτες λέξεις του πρώτου κεφαλαίου του “Στην αρχή ήταν το χάος και το ποδόσφαιρο δεν είχε μορφή. Ύστερα ήρθαν οι Βικτωριανοί και το κωδικοποίησαν και μετά από αυτούς οι θεωρητικοί και το ανέλυσαν”. Αυτό είναι το “Inverting the Pyramid” μια εκτενής επισκόπηση της ποδοσφαιρικής τακτικής ανάλυσης.
Ξεκινώντας από το χαοτικό ποδόσφαιρο των χωρικών, περνώντας μέσα από το rushing game της βρετανικής αριστοκρατίας στο combination game της εργατικής τάξης, συναντά την πρώτη προσπάθεια ιδεολογικής ανάπτυξης της τακτικής προσέγγισης, είτε με ταξικά και πολιτικά χαρακτηριστικά, όπως συνέβη στα καφέ της Βιέννης, είτε με εθνικά και αντι-απικοιοκρατικά στοιχεία, όπως έγινε στην Αργεντινή, για να μπορέσει ο αναγνώστης να καταλάβει το ρόλο που έπαιξε το WM, η nuestra, το verrou, η metodo, το catennaccio, το anti-futbol, το βραζιλιάνικο ποδόσφαιρο της τέχνης και το ποδόσφαιρο των αποτελεσμάτων, το περίφημο total football και η μοντέρνα συνέχειά του. Όλα αυτά εξελίσσοντας ένα σχήμα, από το 2-3-5, την “πυραμίδα” που στιγμάτησε την αρχή του σύγχρονου ποδοσφαίρου με την εισαγωγή του κανονισμού του offside όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, για να φτάσει στον 21ο αιώνα ανεστραμμένη, στην πιο καθαρή μορφή της από την απαστράπτουσα γαλλική εθνική ομάδα στο λυκαυγές της νέας χιλιετίας.
Το κύριο βάρος βρίσκεται όπως μπορεί εύκολα να αντιληφθεί κανείς στην Ευρώπη και τη Νότια Αμερική, τις 2 ηπείρους που έχουν παράξει ως σήμερα όλες τις Παγκόσμιες Πρωταθλήτριες, είτε σε επίπεδο εθνικών ομάδων, είτε διασυλλογικό. Άλλωστε, μέχρι τις μέρες μας από αυτά τα δύο γεωγραφικά ορισμένα κέντρα ξεκινούσε η κάθε καινοτομία που στη συνέχεια ενέπνεε και τον υπόλοιπο κόσμο, που ακόμα σήμερα ψάχνει τον τρόπο να τρυπώσει στα υψηλότερα κλιμάκια της ποδοσφαιρικής αριστείας, πολλές φορές αγνοώντας ότι απαραίτητο συστατικό για την ποδοσφαιρική επανάσταση είναι ένα κοινωνικό πλαίσιο που να επιτρέπει την ελευθερία της σκέψης, την ανταλλαγή των ιδεών, το περιθώριο στην ανάπτυξη λανθασμένων μεθοδολογιών, δηλαδή του πειραματισμού. Ακόμα και μέσα στην ιστορία του καπιταλισμού και του απόλυτου “ποδοσφαίρου της αγοράς” αυτή είναι η συνταγή που φέρνει τις επιτυχίες, μεταξύ άλλων και οικονομικές.
Ωστόσο, το “Inverting the Pyramid” δεν πρέπει μόνο να διαβαστεί για να αντιληφθεί κανείς αυτή τη διαλεκτική του κοινωνικού φαινομένου που είναι και σπορ. Το άρτια γραμμένο ποδοσφαιρικό best seller είναι αυτό που θα ανοίξει τα επόμενα ερωτήματα στον αναγνώστη, θα δώσει χώρο στις υπόλοιπες αναζητήσεις για την κοινωνική ιστορία, τις προσωπικές ιστορίες των ποδοσφαιριστών, των προπονητών και των παραγόντων που το διαμόρφωσαν, τη σύνδεση των πραγμάτων που περιστρέφονται γύρω από τη μπάλα. Γι’αυτό το λόγο το συγκεκριμένο πόνημα είναι και η καλύτερη αρχή της μελέτης για το ποδόσφαιρο, γιατί υπάρχουν πολλές όμορφες ιστορίες που μπορούν να ειπωθούν, αλλά χωρίς τη σύνδεση που υπάρχει μεταξύ όλων των εμπειριών και αντιλήψεων στο παγκόσμιο αθλητικό φαινόμενο, αυτές μένουν αποκομμένες, σαν παραμυθάκια.
Το “Inverting the Pyramid” μπορεί να χαρακτηριστεί η “Βίβλος του Ποδοσφαίρου”. Πάντα θα του λείπουν οι μελλοντικές σελίδες – και γι’αυτό το λόγο ο ίδιος ο Jonathan Wilson φροντίζει να το εμπλουτίζει με νέες εκδόσεις σε τακτά χρονικά διαστήματα. Είναι, ωστόσο, το μέγεθος πάνω στο οποίο μπορεί να οικοδομηθεί η ποδοσφαιρική μας γνώση, ανοίγοντας τις σελίδες για τις επόμενες αναζητήσεις μας, ξεκλειδώνοντας ουσιαστικά τον πλούτο της τεράστιας ποδοσφαιρικής βιβλιογραφίας μέσα από τα ερωτήματα που δημιουργεί σε κάθε παθιασμένο με το ίδιο σπορ αναγνώστη του.
